MAHADNAQ

Buuggan waxaa iga soo gaaray dhibo badan oo aan la soo koobi karin. Aruurintiisuna waxay igu qaadatay sanooyin badan oo aan ula kaashaday wixii buugag ahaa oo ay Af Soomaaliga ka qoreen qorayaal shisheeye. Inkastoo aan isku dayey inaan wax ka qabto arrimaha u waaweyn dhismaha Afkeenna hooyo, haddana hawsha Naxwaha Af Soomaalig weli fari kama qodna oo way dihin tahay.

Si kastaba ha ahaatee, waxaan filayaa in wax weyn laga faa'iideysto buuggan. Waxaan mahad u naqayaa intii igu kaalisay buuggan, siiba madaxda Wasaaradda Hiddaha iyo Tacliinta Sare.

TUSMADA

QAYBTA I.

HADAL

Hadal waxaa la yiraahdaa, wixii aad markii dhegtaadu maqasho, ay garato; amaba ay dareento. Hadal, afka ayuu ka soo baxaa, dhegtuna way maqashaa. Hadalku xubno ayuu leeyahay. Waa sida dadka oo kale, ama sida makiinadda. Xubnuhu sida ay isugu xirxirran yihiin, amaba sida ay hawsha u wada qabanayaan waa inaan fiirinnaa, ee ma aha sida macnuhu yahay oo keliya. Haddaan iraahdo; «Anigu, waan dhallin yarahay». Hadalkaas waxaa xira ama fura, erayga la yiraahdo «aniga». Maxaa yeelay, haddaan meesha ka bixinno (aniga) erayga la yiraahdo, hadalkii oo dhammi wuu baddelmayaa. Sidaas daraaddeed, waxaan ogaannay, eraygaasi, inuu yahay furihii ama xirihii hadalka. Haddaad isaga meesha ka bixisid, hadalkii oo dhammi kuu furfuranayaa macno laga kororsanayaana ma jiraan. Sidaas daraaddeed, maantada aannu joogno, dhisayaalka Naxwuhu ma fiiriyaan hadalku sida uu isu wada haysto, ama sida uu isugu rakiban yahay hadal kasta. Middaas iyada ah, waxaa lagu magacaabaa, «Makaanikada hadalka».

AF SOOMAALIGA

Inta lagu qiyaaso, Af Soomaaliga, waxaa ku hadla 4-5 malyuun oo qof. Dadka Soomaalida ahi, dhammaantood, waxay ku hadlaan Af Soomaali. Af Soomaaligu wuxuu leeyahay murti weyn oo qiimo dunida oo dhan ku leh, inkastoo uunan hadda ka hor dhignayn. Gumeysigu, wuxuu ku dadaalay, inaan sina Af Soomaaligu marna ku dhigmin. Dhibaatooyin badan ayuu Gumeysigu hor dhigay sidii uunan dadka Soomaalidu marna kaga gaarin horukac iyo xornimo, dhinaca aqoonta iyo dhaqanka. Dadka Soomaalida ah waxaa laga qabsaday dhinaca fekarka iyo hindisaha. Taasina, waa gumeysiga maskaxda iyo aqoonta. Gobonnimo ma jirteen haddaan aqooni jirin, aqoonina ma jirteen haddaan af la lahayn, dadnimana ma jirteen haddii aan dhaqan jirin. Afka Soomaaligu Bahnimo wuxuu ku raacaa afafka kale oon weli dhignayn. Afafkaasi, waa afafka Qoromaha (Galla), Denkeliga iyo Siidaamaha iyo kuwo kale. Intaas oo afaf ah, waxaa lagu magacaabaa «Bahda Kuushiitigga». Murtidu way ku weyn tahay Bahda Kuushiitigga: Qoromaha, Denkeliga iyo Siidaamaha iwm.

Dhibaatada ina hor taagan, waxaan keliya oo aynnu kaga bixi karnaa waxa weeye inaynu Afkeenna xoojinnaa, sidii Reer-Guraaga, Beeraleyda, Shaqaalaha iyo dadkoo idili wax lagu bari lahaa. Aqoonxumada iyo jaahilnimada, afka Soomaaliga oo keliya ayaa wax looga qaban karaa. Taas keliya ma ahee, isaga ayaan dawladnimo run ah ku dhisan karnaa; aqoon kacaan lehna, ku abuuran karnaa, Farta iyo furaheeda in la barto, waa lagama maarmaan.

XURUUFTA

Wax waliba waxay leeyihiin fure. Furaha fartu, waa hikaadda farta. Sidii dadku si degdeg ah, wax ugu baran lahaa waxay u baahan tahay, in dadku wax akhriska iyo qoridda si wanaagsan u barto.

Ogeysiin:

Shaqallada, waa in dadku dhawaaqooda si wanaagsan u bartaa. Macallinku waa inuu u kala saaraa ardada dhawaaqay ku kala geddisan yihiin shaqallada gaagaaban iyo kuwa dhaadheeri!

DHAWAAAQ IYO ASTAAMO AFKA

Barashada Af Soomaaliga iyo xeerkiisu, waxay leeyhiin dhawaaqyo iyo astaamo ku saabsan isaga. Dhawaaqa, waxaa lagu aqoonsadaa summado. Barashada Afkana waxaa la yiraahdaa amaba lagu magacaabaa fonooloojiya; barashada summaddana waxaa lagu magacaaba qoraalka (ortografiyada).

ERAYADA, XUBNAHA IYO XURUUFTA

Haddii aan hadlaynno, ama aan wax qoraynno, innagu, waxaannu ku isticmaalnaa tixo. Tixdu waxay ka abuurantaa erayo laysu wada geeyey. Erayuhu waxay ka abuurmaan xubnaha, xubnuhuna waxay ka koobmaan xarfo. Bal aan soo qaadanno tix sahlan oo faallaynno, «halkaan seexo». Tixdaani, waxay ka abuurantaa laba eray. Eray walbana, wuxuu leeyahay macno. Sidaas oo kale, ayaa waxaa loo heli karaa, amaba loo abuuri karaa tixoyaal kale.

«Seexo halkaan», haddaan qaybinno, waxaannu ogaanaynaa inay u qaybsamayso xubno. See-xo hal-kaan. Erayga la yiraahdo seexo, wuxuu u qaybsamaa laba xubin. Sidoo kale erayga la yiraahdo hal-kaan isna, wuxuu u qaybsamaa laba xubin. «Sheekooyinka akhri». Tixdaasna, waxaan u kala qaybin karnaa xubno. Shee-koo-yin-ka, waa afar xubnood. Akh-ri, waa laba xubnood. Kala barashada xubnaha erayadu waxay kuu sahashaa intuu eraygu xubin yahay, hikaadduna ka bilaabataa.

KALA QAYBISKA XUBNAHA

Waxaan aragnay sidii erayga, loogu qaybin karo xubno. Taasina waa hal xubinle, laba xubinle, saddex xubinle afar xubinle, shan xubinle iyo intii tiradu kaga dhammaato, hadba, sidii uu eraygu yahay xubnuhu waxay ka abuurmaan shibbaneyaal iyo shaqallo laysku daray.

Shibbanayaasha Af Soomaaliga:

b, t, j, x, kh, d, r, sh, s, dh, c, g, q, k, l, m, n, w, h, y, dhammaantood waa 21 Shibbane.

SHAQALLADA

Markii laysku daro hal xubin iyo labo shaqaallo waxaa ka soo baxa hal xubinle, sida shan - nin - gub - mas - miis - wan - yar - wiil - geed - laan - cun. Laba xubinleyaalkuna waa: gabar, walaal, asxaan, geelal, guri, arday, hiiyo. Saddex xubinleyaalkuna waa: askari, geeljire, beeraley, makiinad, xafiiska.

MAGAC

Magac, waxaa la yiraahdaa wixii wax lagu magacaabo, amaba wax loo yaqaan.

Magacu wuxuu u kala baxaa labo waxyaalood:

Magaca, wax u gooni ahi waa magac aan laysla wadaagin, ee wax u gooni ah. Waxaa ka mid ah:

Magaca la wada wadaago, waa magac aan waxna u gaar ahayn:

Magacu haddana wuxuu u kala baxaa laba waxyaalood:

Magac keli, waa magac qur ah. Wixii ka badan laba waxyaalood, waxaa la yiraahdaa magac koox.

MAGAC DHEDDIG, MAGAC LAB

Af Soomaaliga magacu haddana wuxuu u kala baxaa labo jaad: magac dheddig iyo magac lab.

Magac Dheddig:

Magaca dheddigga ahi, wuxuu leeyahay astaan u gaar ah oo loo yaqaan.

1. Gadaal Raacaha (-o) Magaca dheddig ee wax u gaar ah.

Gadaal Raacaha (-o) magaca dheddig ee wax u gaar ah, wuxuu gadaal dhammaadka ka raacaa magaca dheddigga ah.

Waxaa ka mid ah: Caash-o. Geel-o. Nuur-o, Ashkir-o, Xaliim-o, Faadum-o. Hase yeeshee, markii Af Soomaaligu uu magacyo badan ka amaahday afka Carabiga, xeerkii dhismaha Af Soomaaligu wuu jabay. Magacyada dheddig ee wax u gaar ah, ee laga soo amaahday afka Carabiga qaar way oggolaan waayeen xeerkii u degganaa dhismaha Af Soomaaliga. Magacyada dheddig ee wax u gooni ah way badan yihiin, waxaana ka mid ah:

Luul, Jawaahir, Qamar, Shamsa, Khadar iyo kuwo kale oo badan.

War-san, Hod-an, Eby-an, Bax-san, Cabb-an, Shaql-an iyo kuwa Gadaal Raacaha magaca dheddig (-an) (-san) magacyada dheddig, wuxuu ka galaa gadaal. Waxaa ka mid ah:

War-san, Hod-an, Eby-an, Bax-san, Cabb-an, Shaql-an iyo kuwa kale oo badan.

Gadaal Raacaha magaca dheddig (-to) ee wax u gaar ah.

Magacani aad iyo aad ayuu ugu yar yahay Af Soomaaliga, waana magacyada cusub ee hadda ku abuurmaya Af Soomaaliga, inkastoo uu oggol yahay xeerkii dhismaha Af Soomaaliga.

Waxaa ka mid ah: Nuur-to Khayr-to, Shoob-to iyo kuwa kale oo aad ugu yar Af Soomaaliga. Waxaa iyana jira, magacyo kale oo dheddig ee wax u gaar ah, oo aan qaab loo raaco lahayn.

Waxaa ka mid ah: Cadar, Asli, Ubax, Weris, Cosob iyo kuwo kale oo badan.

Gadaal Raacaha magaca dheddig (-la) ee wax u gaar ah.

Gadaal Raacaha: magaca dheddig (-la) ee wax u gaar ah. Waxaa ka mid ah: Ceeb-la, Cawra-la, Hagar-la, Calaw-la, iyo kuwa kale oo ku yar Af Soomaaliga.

Magac Lab.

Sida magaca dheddig oo kale, magaca labi oo gaarka ahi oo keliga ah wuxuu leeyahay astaamo loo yaqaan. Hase yeeshee, magacyada gaarka ah oo keliga ah dhammaantood ma wada laha astaamo la wada yaqaan, siiba kuwa amaahda nooga yimid Afka Carabiga, sida, Maxamed, Axmed, Cabdi Iwm.

2. Gadaal Raacyada Magaca lab ee wax u gaar ah.

Afka Soomaaligu wuxuu leeyahay gadaal raacyo lab ee magaca wax u gaar ah ku jira. Magacyada lab oo wax u gaar ahi ee salka ku haya xeerkii dhismaha Af Soomaaliga, way ku yar yihiin Af Soomaaliga. Taasina, waxay ku dhacday, in magacyada lab ee wax u gaar ahi, la soo amaahday, ee laga soo amaahday Af Carabiga. Middaas waxaa ugu wacan diinta Islaamka iyo aqoonta Muslinimada.

Gadaal Raacaha magaca lab (-ye -e) ee wax u gaar ah.

Gadaal Raacahaasi wuu ku badan yahay Af Soomaaliga. Waxaa ka mid ah: Warsam-e, Khayrr-e, Raag-e, Caynaansh-e, Sharmaark-e, Guullan-e, Barr-e, Dhawr-e, Quman-e, Shir-e, Kullan-e, Faahihi-ye, iyo kuwa kale oo badan.

Gadaal Raacaha magaca lab (-le) ee wax u gaar ah:

Gadaal Raacaha (-le) wuu ku badan yahay magacyada lab ee wax u gaar ah Af Soomaaliga. Waxaa ka mid ah: Geel-le, Shoob-le, Guutaa-le, Diin-le, Deeb-le, Huur-le, iyo kuwa kale oo badan.

Waxaa ku jira Af Soomaaliga, magacyo badan oo laga soo amaahday Af Carabiga, ee aan oggolayn xeerkii dhismaha Af Soomaaliga. Waxaa ka mid ah: Cabdi, Nuur, Cabdullaahi, Cabdiraxmaan, Cabdulqaadir, Cabdirisaaq, Cabdulkariim, Cabdulfataax, Xasan, Xuseen, Daahir, Khaliif, Jaamac, Axmed, Maxamuud, Maxamad, Xaamud iyo kuwa kale oo aad iyo aad ugu badan Af Soomaaliga. Magacyada amaahda ahi, waxay u badan yihiin ragga. Haweenka uma badna, magacyada amaahda ahi sida ragga. Afka Soomaaliga, haddana, waxaa ku jira magacyo lab oo aan lahayn qaab dhismood oo loo raaco. Kuwaas waxaa ka mid ah: Qawdhan, Liibaan, Qamaan, Bulxan, Guhaad, Cabayr, Gooni iyo kuwa kale oo badan.

KOOXAHA AF SOOMAALIGA

Sida Afafka qaarkood, Af Soomaaligu wuxuu leeyahay kooxo badan. Kooxaha tiradoodu: waa toddoba. Magac kasta oo ku dhammaada gadaal raacyada halkaan ka imanaya wuxuu noqonayaa kooxaysan. Magaca Af Soomaaliga waxay ku tahay lab iyo dheddig labadaba. Kooxda dheddigga ama labka u go'ani kuma jirto Af Soomaaliga murtida leh.

Waayahan danbe, waxaa dhacday inay Af Soomaaliga soo gashay kooxo jajaban. Taasi waxay ka soo gashay Af Carabiga. Kooxahaas waxaa ka mid ah: Macallin (keli) Macallimiin (koox) Muslin (keli) Muslimiin (koox) Buug (keli) Bawaag (koox) Shiikh (keli) Mashaa'ikh (koox)) Shariif (keli) Ashraaf (koox) Munaafaq (keli) Munaafiqiin (koox) Namiim (keli) Namiimiin (koox) Wakiil (keli) Wakiillo (koox) Naaib (keli) Naaibiin (koox) tawri (keli) tawriyiin (koox) Mushtar (keli) Mushtariin (koox) Khaddiib (keli) Khaddiibiin (koox) Mufti (keli) Muftiyiin (koox) Xaaji (keli) xujey (koox) Weli (keli) Awliyiin (koox). Intaas iyo boqollaal eray, ayaa Af Carabiga ka soo gashay Af Soomaaliga. Erayadaasi waxay oggolaan waayeen xeerka dhismaha Af Soomaaliga, sidaas daraaddeed, waxay ku hareen Af Carabiga. Qof walba oo Soomaali ahi, wuu yaqaanna iyaga, hase yeeshee muu yaqaan inay Af Carabi inooga yimaadeen. Gadaal Raacaha (-iin) oo koox ahi, waa mid ku siyaado ah xeerka dhismaha Af Soomaaliga.

Sidaas darraaddeed, qofka Soomaaliga ahi, wuxuu kala kulmaa dhib weyn, markii uu iyaga kooxaynayo.

2. Gadaal Raacaha ee Kooxaha Magacyada (-yo-) .

Gadaal Raacaha kooxeed (-yo) wuxuu magaca ka galaa dhexda iyo gadaal, wuxuuna qaataa qodobka (-da, -ha).

2. Gadaal Raacaha ee Kooxaha Magacyada (-yaal-).

Ogeysiis:

Magacyada qaata gadaal raacaha kooxda (-yaal), way ku badan yihiin Af Soomaaliga, waxayna badnida ku raacaan magacyada qaata gadaal raacaha kooxda kooxdeeda (-yow).

Gadaal raacaha kooxda kooxdeeda: waxaa aalaaba, raaca erayga yool gaaridda, muunaynta (badan). Waxaa ka mid ah: gabadhu waxay ka hadashay goleyow. Tixdaas waxaa loo geyn karaa erayga yool gaaridda «badan» «gabadhu waxay ka hadashay goleyow badan».

Qodobka kooxdani qaadato waa (-ga), qodobkase kooxda gadaal raacaha (-yaal-) waa (-ka) labka, dheddiggana (-sha).

3. Gadaal Raacaha ee Magacyada Kooxaha ah (-oyin-).

Magacyada qaata gadaal raacaha magacyada kooxda (-oyin), waxay ku badan yihiin Af Soomaaliga. Gadaal raacaha magacyada kooxda (-oyin) waxaa raaca qodobka ah (-ka). Waxaa ka mid ah: «Dadku wuxuu ku dhaqmaa magaalooyinka».

4. Gadaal Raacaha ee Magacyada Kooxaha (-an)-).

Gadaal Raacaha magacayada kooxda (-an-) Afka Soomaaliga aad iyo aad ayuu ugu yar yahay. Gadaal raacahani wuxuu u dhow yahay, inuu ka dhintay af Soomaaliga. Afka Soomaaliga waxaa laga helaa erayo tirsan, ee qaata gadaal raacaha magacyada kooxda (-an-). Maantada la joogo dadku aalaaba kuma dhaqmo gadaal raacaha kooxda (-an-), inkastoo dadka ku hadla afka murtida leh, uu weli ku hadlo.

Haddana waxaa suurtowda, in la yiraahdo «guriga dhagaxyo ku dhis». Qodobka raaca gadaal raacaha magacyada kooxda waa (-ta), sida (dhagxan-ta) (Ugxan-ta).

5. Gadaal Raacaha ee Magacyada Kooxaha (-o-).

Gadaal raacaha magacyada kooxda (-o-) way ku badan yihiin Af Soomaaliga. Gadaal raacahaas waxaa raaca labo qodbood (-da) ama (-ha). Qodobka (-da) waa atsaan dheddigeed, astaanta (-ha)na waa midda kooxda magacyada lab. Afka Soomaaliga, waxaa lagu yaqaannaa inay kooxdu noqoto dheddig iyo lab labadaba, magacii keli ku ah dheddig, kooxda wuxuu ku noqdaa lab. Sida fallaarta (keli dheddig) fallaaraha (kooxda) lab. Waxaase jira, magac keli ku ah lab, inuu ku haro labnimadiisa kooxda. Sida Laabka (keli) (lab) Laababka (kooxda) (lab).

6. Gadaal Raacyada Magacyada ee Kooxaha Labanlaabma.

(-ab. -ad. -al. -ar, -as, -ag, -aq, -af Gadaal raacyada magcyada ee kooxda labanlaabanta waxay ka abuurmaan xarfaha magaca u danbeeya. Magacyada ku dhammaada shibbaneyaasha halkaan ka iman doona, (-b. -d. -l. -r. -g. -s. -q. -f) ayaa loo geeyaa gadaal raacyadaas sida dab−ab, jid−ad, nal+al, war--ar, buug−ag, af+fa, miis+as, diiq+aq.

Qodobka gadaal ka raaca magacyadaas, laba magac mooyee waa (-ka), sida dababka, jidka, nalalka, wararka afafka miisaska. Labada magac oo kale waxay qaataan qodbaha (-a, iyo -ga) sida buugagga, suuqaqa.

7. Gadaal Raacaha Magacyada Kooxda Kooxdeeda (-ow-yow).

Kooxda la sii kooxiyey waxay ka abuurantaa magac kadin ah. Sidaas daraaddeed, kooxda kooxdeedu ka mid tahay kooxaha Af Soomaaliga. Gadaal raacaha kooxda kooxdeeda, waxaa raaca qodobka (-ga); sida geelalyowga, geedoyowga, dhulalyowga.

Af Soomaaligu wuxuu leeyahay magacyo aan qaab lahayn. Sida keliya oo lagu barta waxa weeye, inaad sidooda isaga qaybtaa. Inkastaba haddana waxaa jira magacyo sabab dhawaaqeed ku baddelmaya. Magacyadaasi waa: nin (keli) niman (koox) wan (keli) wanan (koox) san (keli) sanan (koox) haan keli) haamo (koox) laan (keli) laamo (koox) inan (keli dh.) inamo (koox dh.) inan (keli l.) inamada (koox l.) Waxaa iyana jira magacyo kale oo iyana aan qaab loo raaco lahayn, in sidooda laysaga barto mooyee. Kuwaas waxa ka mid ah: faras (keli l.) fardo (koox l.) haweeney (keli dh.) haween (koox dh.). Qayb kale oo iyana aan qaab lahayn ayaa jirta. Waa qaybta: hablo (koox dh.) rag (koox l.) qaybtaasi waxay ka mid tahay qaybta kadinleyda ah.

KU CELIS

Ka jawaab weydiimahaan:

BARO TIXAHAN KUNA CELCELI INTII AAD KA BARATID.

MAGACYADA AFAFKA SHISHEEYAHA

Afafka Shisheeyuhu, siiba afka Talyaaniga iyo kan Ingiriiska iyo Carabiga waxay soo geliyeen afka Soomaaliga erayo badan oo hodan ka dhigay. Erayadaas waxay la yimaadeen gadaal raacyo ku cusub Af Soomaaliga. Waxaa dhacday in lagu qaatay sidoodii ay ku yimaadeen. Taasi markii ay dhacday kaddib, ayaa erayadii isku qaateen gadaal raacihii Soomaaliga iyo kii shisheeyaha. Sida Elektrijistaha, makaanistaha, sooshaalistaha, marooristaha, bioloojistaha, kiimistaha, matamaatigga, datoorka, istaatistaha, agronoomistaha, telegraafistaha, ministarka, biblioteekarka, makiinistaha, jeloojistaha, filosofka, falkolooristaha, fisikistaha, sayntistaha, geografistaha, jeofiikaha, fannaanka, (carabiga), muusikistaha, aktoorka, shiinimatografistaha, ekonoomistaha iyo kuwo kale oo badan, gadaal raacaha magacyada keli (-ist-) wuxuu ka mid noqday sidaas daraaddeed gadaal raacyada Af Soomaaliga, sidoo kale gadaal raacaha (tor-tar) iyo (-ar-) aktoorka, bibliyoteekaarka.

Afka Soomaaliga haddana waxaa soo galay magacyada ku tusa xiddigiska ee nooga yimid Af Carabiga iyo Talyaaniga iyo Ingiriiska, kuwa Af Carabiga ka yimid waa: Axad, Isniin, Talaada, Arbaca, Khamiis, jamce, Sabti. Kuwa Talyaaniga iyo Ingiriiska nooga yimid waa: Jannaayo, Febraayo, Maarso, Abriil, Maajo, Juunyo, Luulyo, Agoosto, Sebtembar, Oktoobar, Nofembar, Disembar.

Gadaal raacaha keli oo shisheeyaha (dh. l.).

Gadaal raacaha keli oo shisheeyaha oo dheddig, wuxuu inooga yimid Af Carabiga. Si weynna wuu u saameeyey Afka Soomaaliga.

Gadaal raacahaasi markiisii hore, wuxuu nooga yimid Af Carabiga, kaddibna waxaa Soomaalidu ugu isticmaashay erayada Afafka shisheeye nooga yimid ee aan maanta qofka Soomaaliga ah, shisheeye ka ahayn, inkastoo ay erayadaasi salkoodu ahaa shisheeye. Afkii dadku maanta ku hadlo, erayada ku jira oo shisheeyaha ahi shisheeye nagama aha.

MAGAC KADIN AH (Kadinley ah)

Magaca kadinka ahi, waa magac isku guntan oo kooxaysan. Kooxdii isku guntani amaba isu geysani waa koox kadin ah. Kooxda kadinka ahi, tiradeeda lama yaqaan, waase koox. Sidaas daraadded, waxaa lagu magacaabay Koox kadinley ah.

Erayda koox kadinleyda ku tustaa way ku badan yihiin Af Soomaaliga. Waxaa ka mid ah: raxan, kadin, illin, tiro, fadhi, guuto, horin xayn, ciidan, madax, tuulo, duddo, dhawr, qaar. Erayada koox kadinleyda waxaa gadaal ka raaca taageeraha falidda (ah) ee isagu muujinayo guntinta koox kadinleyda, waxaa ka mid ah: «ari xayn ah», «ciidan lug ah», «madax col ah».

QODBAHA MAGACYADA

Qodbuhu magacyada waxay ka raacaan gadaal, hawsha ay iyagu magacyada ka qabtaanna waxa weeye, in ay caddeeyaan cayntiisa. Qodbaha keliya ayaa muujin kara magaca cayntiisu in ay tahay dheddig iyo lab.

Qodbuhu markay magaca wataan:

Qodbuhu waxay magaca ka raacaan gadaal, sida: laanta, ninka, illowse, nimanka, raha, daaha, laamaha, qodbaha: (-ka) iyo (-ha) oo ku jira magacyada kooxda ah, keli iyo koox midna kuma tusaane, waxa wax naga tusayaa magaca waa macnihiisa siimaantiga ah, ee ah waxa wax naga tusayaa magaca waa macnihiisa siimaantiga ah, ee ah caynta macnaheeda. Qodobka keli ku jira, isana waa wax doodi ka furan tahay in qodobku uu muujinayo magaca cayntiisa iyo macnaha siimaantikadu uu muujinayo magaca cayntiisa.

Inkastaba maantada la joogo, waxaa dunida caan ku ah uu yahay dhismaha Naxwaha oo caadada ku dureersaday xeerka Naxwaha reer yurub. Aniga oon taas ka tegayn, ayaan waxaan u qaybinayaa qodbaha laba qaybood. Qaybta dheddigga ah iyo qayba labka ah.

I. Dheddig:

(-t-, -sh-, -d-), laanta, hasha, goroyada.

II. Lab:

(-k-, -g-, -h-, iyo qodob eber ah) ninka, curraha, guriga, qodobka eberka ahi, waa (suuqa, shiikha, looxa, kuraca).

Xusuus:

QAYBTA II.

JAANGOOYO XAALADLEY

Jaangooyada xaaladdu waa maxay? Waa xaalad jaangooya leh. Waa magacu hadba xaaladdii uu noqonayo. Magac kasta oo tix ku jira, wuxuu qaataa xaalad. Afka Soomaaligu wuxuu leeyahay saddex jaangooyo xaaladley:

1. Jaangooyo xaaladleyda falaha (-ii, ninkii, ninku). Jaangooyo xaaladleyda falaha oo ku jira tixo: «Ninkii wuu tegay, ama Ninku wuu tegay».

Labada xubnoodba ninku, wuu jaango'an yahay. Waa nin aan isla ogeyn. Ninkii, ninku, waa mid aan wada naqaanno amaba aan isla ogeyn. Sidaas daraaddeed, xaaladda ninku way jaango'an tahay. Erayga (ninkii) waa looga aqoon badan yahay (ninku).

Jaangooyo xaaladleyda falaha, waxay na tustaa qofkii wax falay. Yaa tegay? Waxaa tegay ninkii aan isla ogeyn. Jaangooyo xaaladleyda falaha, waxaa raaca faliddii uu falay faluhu.¹

2. Jaangooyo xaaladleyda la falaha (-ii, gurigii -a, guriga). Jaangooyo xaaladleyda la faluhu, waxay ku tustaa qofkii amaba wixii faliddu ku dhacday. Falidda faluhu waxay ku dhacaysaa la falaha. Wixii wax falay, waa inay wax ku faleen. Sidaas daraaddeed, faluhu wuxuu ku xiran yahay falidda, la faluhuna wuxuu ku xiran yahay falidda falaha. Af Soomaaliga falaha iyo la faluhuba waxay ka galaan tixda horey ama gadaal amaba dhexda. Sida Ninkii wuu yimid. Faluhu tixda wuxuu ka galay horay. Illowse, wuu yimid ninkii. Faluhu wuxuu tixda ka galay gadaal. «Aniga, ninku, wuxuu igu yiri iska tag». Tixdaan faluhu wuxuu kaga jiraa dhexda.

Jaangooyo xaaladley waa xaaladda magaca jaangoyneysa. Magac kasta oo aan jaangooyo lahayn waxa weeye magac jaangooyo ma qabto ah. Waxaa ka mid ah: «Nin ayaa yimid». «Buug ayuu soo gatay».

«Wiil ayaa dhashay». «Dad ayaa shalay diriray». Markii aan leennahay (nin ayaa yimid). Ma naqaanno (ninkii) yimid. (Buug ayuu soo gatay). Ma naqaanno (buuggee) buu soo gatay.

3. Jaangooyo xaaladley.

¹ Ninkii wuu tegay. Waa nin aan isla ognahay amaba aan wada niqiin mar hore, ee lagama maarmaan ma aha inaan wada ogeyn amaba aan mar hore wada niqiin, inkastoo xaaladdiisu jaan go'an tahay.

CAYNTA MAGACYADA IYO JAANGOOYO XAALADLEYDA HABAYNTOODA

Magacyada aan jaangooyo xaaladley u baahnayn way ku jiraan Af Soomaaliga. Magacyadaas waxaa ka mid ah: Sonkor, hilib, cusbo, biyo, caano, abti, hooyo, aabbe, awoowe, adeer, ayeeyo, walaal, roob, daruur, subag, xalay, shalay, berri, iyo kuwa kale.

Magacyadaasi inkastoo ay qaadan karaan jaangooyo xaaladley, haddana uma baahna in la jaangooyo. Magacyada ku dhammaadaa shibbaneyaasha: (q, c, x, dh, kh, h) ma ay qaataan qodobbo ee waxay qaataan jaangooyo xaaladley (-ii, -u, -a).

Ogeysiis:

Jaangaayo eeaaladley, (u, ii,) waxay gashaa falaha iyo la falaha labadoodaba. Waxaa ka mid ah: Nink(ii, u,) wuu dhoofay. Shalay waxaan arkay macallink(-ii, -a). Marna ma suurtowdo, inaad tirraahdid: «Shalay, waxaan arkay macallinku». Taasi, waxay ku tahay Af Soomaaliga qalad iyo gaf aan la qaadan karin.

Tixahaan akhri, oo jaangooyo xaaladlayda falaha, lagu falaha, ka soo saar. Qodobbada dheddigta ah iyo kuwa labkana ka soo saar.

Laanta ii soo goo. Laan ii soo goo. Laamaha ii soo goo. Ceebla, xalay ayay ka timid Hargeysa. Naago badan, ayaa Ceebla la socday.

Shiikhii, wuxuu ka addimay masaajidka Xamar weyne. Ardadu, waxay akhrisatay joornaallo. Buugaggii cuscusbaa dadkii wuu akhristay. Isagu wuxuu u sheegay iyada hadalkii. Iyadu waxay fuushay Fatuuraddii. Isagu wuxuu u sheegay hadalkii. Iyagu way neceb yihiin agaasimaha. Gabdhihii waxay ku cayaareen Pingpong. Shinbirtu waxay ka duushay geed dhamas ah.

TILMAAMAYAASHA AF SOOMAALIGA

Tilmaanu waa maxay? Waa wixii wax lagu tilmaamo. Qofka hadlayaa markii uu wax tilmaamayo, farta ayuu raaciyaa tilmaantiisa. Markaasuu haddana erayga tilmaanta ku hadlaa. Tilmaamayaashu waa dhowr. Iyaga wax ayaa lagu tilmaansadaa. Sidaas daraadded, waxaa lagu magacaabay tilmaamaamayaal. Tilmaamayaashu waxay u kala baxaan dheddig iyo lab, keli iyo koox.

Tilmaamayaashaan waxaa kaloo soo raaca tilmaan kale. «Kuwakan» Kuwakan = Kuwaan + kan = Kuwakan.

Tilmaamayaashu hadba, waxay gadaal ka raacaan qodobbada magacyada iyo jaangooyo xaaladleyda. Sidaan oo kale ayay tilmaamayaashu u hawl galaan.

Magacyadoo idil sidaas oo kale ayay tilmaamayaashu uga hawl galaan. Sida sanduuqan, sanduuqaas, sanduuqeer, gabadhan, gabadhaas, gabadheer, currahan, currahaas, curraheer, currahoo, yaanbadan, yaanbadaas, yaanbadeer, looxan, looxaas, looxeer, looxoo, jeertan, jeertaas, jeerteer.

Tilmaamayaasha runta ahi waa: -aan, -aas, -eer, -oo.

Tilmaamaaayaasha runta ahi, waxay galaan magac keli ah iyo magac koox ah. Weligood, tilmaamayaashu, qodbaha magacyada iyo jaangooyo xaaladleyda waxay ka raacaan gadaal, sida:

Ogeysiis:

Kan, tan, kuwaan, guryahaan, dugsiyadan. Waa tilmaan dhow. Kaas, taas, kuwaas, guryahaas, dugsiyadaas. Waa tilmaan fog. Keer, teer, kuweer, guryaheer, dugsiyadeer. Waa tilmaan aan fogeyn oo dhoweyn. Tilmaanta too, koo, kuwoo, aalaaba, gobolladoo dhan loogama wada hadlo ee aad waxaa looga hadlaa Gobolka Banaadir iyo Shabeellada Hoose iyo tan kore.

Tilmaamayaashu keligoodna way istoogi karaan, waxna way la xiriiri karaan:

Tilmaamayaasha oo ku jiro tixo weydiinley, sugidly iyo diiddaley ah:

Diiddaley

MAGACUYAALLADA

Magacuyaalladu waa magac kasta oo wax ka jooga. Magacuyaalladu waxay ka joogaan magacyada dadka iyo nafleyda iyo nafmaqabtoleyda dunida ku nool. Af Soomaaligu ma leh cayn labeebshe ah (neuter gender) sida afafka kale oo reer Yurub. Magacuyaalladu waxay ka joogi karaan qof, ama neef amaba dhagax. Sidaas daraaddeed, magacuyaalladu uma go'na dadka keliya sida ay ugu go'an yihiin dadka, markii laga hadlayo dhismaha naxwaha afafka reer Yurub.

Taasina waxay ku tusaysaa, in xeerka u degsan afafka reer Yurub iyo loojikada afafkooda inayan Af Soomaaligu qaadan karin. Hase yeeshee, haddana afafkoo idili meelo badan ayay isaga imaanayaan. Qofna ma inkiri karo loojikada xeerka afafka reer Yurub u degsani inay wax weyn ka qabatay afafka horumarintooda. Xeerse af u degsani, af waliba ma qaadan karo. Magacuyaalladu waxay u qaybsamaan labo qaybood:

Nagaadeyaalka magacuyaalaadu waa toddoba (waan, waad, wuu, way). Waan waxaa loogu isticmaalaa dheddigga iyo labka, keli iyo kooxba. Waad waxaa loogu isticmaalaa dheddigga iyo labka, keli iyo kooxda. Wuu waxaa loogu isticmaalaa keli lab keliya. Way waxaa loogu isticmaalaa keli dheddig keliya.

Magacuyaallada iyana waa toddoba (aniga, adiga, isaga, iyada, annaga ama (innaka), idinka, iyaga). Aniga waxaa loogu isticmaalaa dheddigga iyo labka iyo keli keliya qofka hadlaya. Adiga waxaa loogu isticmaalaa dheddigga iyo lab keli keliya qofka lala hadlayo. Isaga waxaa loogu isticmaalaa lab keli oo keliya qofka laga hadlayo. Iyada waxaa loogu isticmaalaa dheddig keli oo keliya qofka laga hadlayo. Innaga, iyo Innaka, waxaa loogu isticmaalaa dheddig iyo lab koox oo ah kuwa iyagu iska hadlaya. Idinku waxaa loogu isticmaalaa dheddig iyo lab koox oo ah kuwa lala hadlayo. Iyagu waxaa loogu isticmaalaa dheddig iyo lab koox oo ah kuwa lala hadlayo.

Managaadeyaalku — sida nagaadeyaalka — ma aha magacuyaallada neg. Iyagu hadba rugtooda way baddelaan. Sidaas daraaddeed, ayaa waxaa loogu magacaabay Managaadeyaal. Managaadeyaalku tixda waxay ka galaan gadaal ama horay amaba dhexda. Iyagu goobna kuma negaadaan sida nagaadeyaalka. Waxaa ka mid ah: «Isagu» wuxuu la kulmay «isaga». Tixdaan managaadaha «isaga», wuxuu kaga jiraa horay iyo gadaal. Tixdaan kale wuxuu la kulmay isagu isaga, managaadaha «isaga», wuxuu kaga jiraa dhexda iyo gadaasha. Managaadaha hore waa fale, managaadaha danbana waa la falaha.

MANAGAADEYAALKA

NAGAADEYAALKA

Managaadeyaalka iyo nagaadeyaalka magacuyaallada oo tixo ku jira

Nagaadeyaalku waxay abuurmaan laba eray oo laysu geeyay

Sida aad halkaan ku aragto, nagaadeyaalka marna waa la ballaarin karaa, marna waa laysu geyn karaa iyadoon macnuhu waxba ka beddelmin. «Anigu, waa + aan = waan tegayaa maanta». Halkaan managaadaha (aniga) iyo nagaadaha (waan) way isla jiraan. Markii ay isla jiraanna hawsha ayay adkeeyaan.

MANAGAADEYAALKA

QAYBTA III.

SALKA IYO LAANTA FALIDAHA

Xaggee bay faliduhu ka abuurmaan? Faliduhu waxay ka soo dhashaan salka erayga, kaddibna waxay sii maraan laanta. Inkastaba Af Soomaaligu wuxuu leeyahay qaab u go'an. Afka Soomaaligu ma laha waxa la yiraahdo xadlaawe (infinitives) sida afafka kale oo Yurub.

Wuxuuse leeyahay laan. Laantaas ayaa faliduhu ka abuurmaan. Salkii ku dhammaada shaqalladan, shaqal ka mid ah, ayaa waxaa lagu daraa shibbanaha « - n».

Shaqalladu waa (e, o, i) sida:

FALIDAHA IYO QAYBAHOODA

Faliduhu Af Soomaaliga, waxay u qaybsamaan lix falidood. Hawsha ay ka qabtaan Af Soomaaliga waa isku mid. Falidda waxaa lagu yaqaannaa hawl iyo goor iyo dhaqdhaqaaq. Hawl kasta oo la qabto, waxay leedahay goor iyo dhaqdhaqaaq. Sidaas daraaddeed, ayaa hawsha goorta iyo dhaqdhaqaaqu ay caan ugu yihiin falidaha. Gooraynta iyo hawsha iyo dhaqdhaqaaqa, faliduhu kuma kala duwana, ee waxay ku kala duwan yihiin summadaha. Summad kastaa, waxay ku tustaa gooraynta falidda. Goor waliba sidaas daraaddeed waxay leedahay summad.

Qaybaha Faliduhu waa:

I. Falidaha ku dhammaada shibbaneyaasha (c, sooc, q, liq, x, tax, d, wad, w. bilow, h, taah, y, (ee laba xubnood ah), kaalay, kh, tookh).

II. Falidaha ku dhammaada shibbaneyaasha (-e, samee, -a, daa, -i, sii, -y, hay (ee hal xubinlaha ah ama labaalaha ah)).

III. Falidaha ku dhammaada shaqalka (-o, soco, sheego iyo fallar falideedka-so, dhegayso, shaqayso, kaxayso).

IV. Falidaha ku dhammaada shibbanaha (-l ee labada xubin leh sida hadal, maqal, iyo kuwa hal xubin laha ah sida fal, tol).

V. Falidaha ku dhammaada shibbaneyaasha (-g, sheeg, -sh, shiish, -s, miis, -n, cun, -r, qor, sar, -b, nab, sasab, kab, (isku-kab), -f, gef (f.) dhoof, faf.

VI. Falidaha qaab maqabeyaalka ah (oollow, aqood, imow, ahow, dheh).

GOORAYNTA FALIDAHA

Gooraynta faliduhu waxay u kala baxaan siddeed goorood.

JOOGTO DAREERTO

Joogto dareerto, waa falid joogta, ee hawsheedu dareersan tahay. Hawshii hadda faraha lagu hayo waa hawl dareersan oo aan weli dhammaan. Sidaas daraaddeed, ayaa waxaa lagu magacaabay joogtadaan joogto dareerto. Falidda joogto dareerto, waa falid aan weli dhammaan ee lagu guda jiro.

Joogto dareerto oo ku jirta tixo:

Tixahaan bal akhri oo ka soo saar falidaha joogto dareerto.

ASTAANTA JOOGTO DAREERTO

FALIDDA CUN

FALIDDA KEEN

FALIDDA CAB

FALIDDA HADAL

FALIDDA SOCO

FALIDDA SAMEE

FALIDDA AKHRI

Markii la abuurayo joogto dareerto salka waxaa lagu daraa astaamaha joogto dareerto:

ASTAANTA DIIDDOLEYDA OO JOOGTO DAREERTO

Sida aad sharaxaan ku aragtay astaanta weydiinleyda iyo sugidleyda joogto dareero, waa isku mid, waana:

ASTAANTA WEYDDIINLEYDA IYO SUGIDLEYDA

ASTAANTA DIIDDO WEYDDIINLEYDA OO JOOGTO DAREERTO

Ogeysiin:

Ogow, in erayga weydiinluhu (ma) uu raaco nagaadeyaalka (-aan, -aad, -uu, -ay, (ke.). Sidoo kale, erayga diiddo weydiinluru (miy-) inuu raaco nagaadeyaalka kaddibna, markaas, waxaa gadaal ka raaca nagaadeyaalka fallar diiddoweydiinleyda (-an, -nan, -naan). Markaas kaddib, ayaa falidaha waxaa raaca fallar falideedka (-ayn) sida keen-ayn), ee isagu aan marna beddelmayn.

Weydiinleyda iyo sugidleyda iyo diiddoleydu, dhammaantoodu waxay isaga mid yihiin qofka labaad (2d.) iyo qofka saddexaad (3d.) oo kooxaysan (k) astaamahooda (-aysaan, -ayaan).

KU-CELISKA

I. Ka jawaab weydiinleydaan.

Tilmaanta dheddigu maxay kaga duwan tahay tilmaanta labka ah? Maxaa laga abuuraa tilmaanta? Ma sheegi kartaa tilmaanta runta ah? Ma ii sheegi karta tilmaamaha keligood meel istaagi kara iyo kuwa aan meel istaagi karin, inay wax la xiriiraan mooyee?

II. Tilmaamaha ku qoro buuggaaga, kaddibna waxaad ka dhigtaa tilmaamo weydiinley.

III. Tilmaamahaan, waxaad u beddashaa diiddoley.

IV. Magacuyaalladu intee u kala baxaan? Magacuyaal maxaa la yiraahdaa? Magacuyaalldu maxay ka joogaan?

V. Faliddu maxay ka abuurantaa? Sheeg intay faliduhu u qaybsamaan? Tixahaan dhammaystir, adiga oo ku daraya summadaha joogto dareerto.

VI. Tixahaan waxaad u beddashaa sugidley, oo markaas kaddib dhammaystir.

VII. Tixahaan waxaad u baddashaa diiddoley.

QAYBTA IV.

LIHIGA AF SOOMAALIGA

Lihigu Af Soomaaliga wuxuu u qaybsamaa saddex lihi. Lihigu wuxuu ku tusaa wax hanasho iyo wax lahaan. Qofku markii uu leeyahay, waxaan anaa iska leh, wuxuu ku isticmaalayaa erayo uu ku muujinayo lihiga. Saddexda qaybood oo lihigu waa:

I. Lihiga magacyo laysu geeyay, wuxuu ka abuurmaa laba magac oo laysu keenay sida wiilkii Geelle, dukaankii Abshir, dugsiga Macallin Jaamac, Jaamacadda Muqdisho. Lihigu haddana, wuxuu ka abuurmaa saddex magac oo laysu keenay. Sida, reer Cali wiilkiisa, roobkii degmada woqooyi, xarunta degmada Hiiraan.

A. Lihigu markii uu ka abuurmo laba magac.

B. Lihigu markii uu ka abuurmo saddex magac.

II. Magacuyaallada lihiga.

Magacuyaalka lihigu, iyaguna waxay caddeeyaan lihi. Gadaalraacayaalka lihiga, ee magacuyaallada qaarkood waxay erayga kala xiriiraan gadaal iyo hore, keligoodna meel ma istaagi karaan. Iyagu waxay ku tusaan lihi, gadaalraacyada gadaal iyo horay magaca kala xiriiraa, waa gadaalraacayaalka keli qofka koowaad iyo kan labaad, inta soo hartayna waxay ka raacaan horay keliya. Waxaa ka mid ah.

GADAALRAACEYAALKA LIHIGA EE MAGACUYAALLADA OO TIXO KU JIRA

Ogeysiin:

Gadaalraaceyaalka lihiga ee Magacuyaalladu hor iyo gadaal ayay wax kala xiriiraan.

1. kuwa hore iyo gadaal wax kala xiriiraa, waxa weeye: - ay -, - aa -, - aya -.

2. kuwa horay keliya wax kala xiriiraana waxa weeye: -iis, -eeda, -eenna, -iinna, -ooda.

3. Lihiga magacyada laysu keenay, magaca hore ayaa la leeyahay kan danbana wax ayuu leeyahay. Sida «Ciidankii Soomaalidu wuxuu ka adkaaday ciidankii cadawga».

III. Magacyada lihiga oo wata gadaalraacaha lihiga (-ood, eed), iyaguna waxay ku tusaan lihii. Lihigu wuxuu ka abuurmaa laba magac oo laysu keenay iyo gadaalraacaha lihiga oo horay ka raaca. Sida Caqli-naag-ood ama Caqli-naag-eed.

Magacyada lihiga oo wata gadaalraacaha lihiga (-ood, -yeed, -eed) oo tixo ku jira.

QAYBTA V.

JOOGTO TAAGAN

Joogto taagan, waa falid maalin walba la falayo oo hawsheedu taagan tahay. Qofku maalin walba hawl ayuu qabtaa. Qofku wuu kallahaa oroor walba, wuu qubeystaa, wuu quraacdaa, hawl ayuu aadaa, wuu hawshoodaa, wuu qadeeyaa, wuu seexdaa, maadeysyada ayuu tegaa. Falidahaas oo idilu, waxay ku tusaan joogto taagan. Joogto taagan waa falid taagan had iyo goor.

JOOGTO TAAGAN OO TIXO KU JIRTA

FUR

Ogeysiin:

Qaybta faliddaha joogto taagan ee ku dhammaada shibbaneyaasha (-g, -sh, -s, -n, -r, -b, -f) waxay qaataan summad falideedda keli (-aa, -taa, -aa, -taa) iyo koox (-naa, -taan, -aan).

SAMEE

KEXEE

U DAA

ILAALI

SII

HAY

Ogeysiis:

Joogto taagan oo qaybta falidaha ku dhammaada(ee) samee kexee, iyo kuwa ku dhammaada(-a, -aa, -laa), iyo kuwa ku dhammaada-(i) sii, ilaali, jebi iyo kuwa ku dhammaada(-y) ee hal xubinle ah, joogtada taagan, waxay qaataan summad falideedka keli, (-yaa, -saa, -yaa, -saa) iyo koox(-naa, -saan, -yaan, (-aan)).

SOCO

LIQ

U BAX

WAD

ILLOW

TAAH

LA KAALAY

TOOKH

Ogeysiis:

Qaybta falidaha joogto taagan oo ku dhammaada shibbaneyaasha (-c, sooc, dhac, -q, liq, baq, -x, tax, bax, -d, wad, sid, -h, taah, daah, -y, la kaalay -kh, tookh waxay qaataan summad falideedda keli (-aa, -daa, -aa, -daa) iyo koox (-naa, -daan, -aan).

DHEGEYSO

U SOCO

Ogeysiis:

Qaybta falidaha joogto taagan oo ku dhammaada shaqalka: (-o, soco, sheego, qabo) waxay qaataan summad falideedka joogto taagan keli (-daa, -taa, -daa, -taa) iyo koox (-naa, taan, -daan).

Qaybta falidaha ku dhammaada fallar falideedka (-so,) waxay qaataan summad falideedka keli (-taa, -ataa, -taa, -ataa) i yo kooxda (-naa, -taan, -daan).

HADAL

FAL

Ogelsiin:

Qaybta falidaha joogto taagan oo ku dhammaada shibbanaha (-l, hadal, maqal, fal) waxay qaataan summad falideedda joogto taagan, keli (-aa, -shaa), iyo kooxda (-naa, -shaan, -aan).

JOOGTO TAAGAN IYO FALIDAHA QAABMAQABEYAALKA

OOLLOW

AQOOD

IMOW

AHOW

Ogeysiin:

Qaybta falidaha qaabmaqabeyaalku waxay leeyihiin qaab dhib badan oo raacistiisu adag tahay. Qofku waa inuu sidooda falidahaas isaga bartaa. Falidaha kale waxay leeyihiin qaab sal leh, shantaan mooyee. Hase yeeshee, astaamaha lagu tilmaami karaa qaabmaqabeyaalku waxay yihiin:

Keli (a-, (aa-), t-, y-,) iyo koox (n-, t- + taan (-aan, -in) y- + -aan (-an, -in)). Waxaa laysku wada raacsan yahay, in falidahaasi ay ka soo jeedaan asal af Saamiitig ah, sida Afka Carabiga oo falidihiisu leeyihiin qaabkan oo kale, (aquumu, taquumu, yaquumu, naquumu, taquumuuna, yaquumuuna iwm).

DHEH 1.

DHEH 2.

JOOGTO TAAGAN IYO HABKA FALIDAHEEDA

7. Qaybta falidaha qaab ma qabeyaalka (imow, oollow, aqood, ahow, dheh).

JOOGTO TAAGAN IYO HAWSHEEDA

SOCO

SII

FAL

SOCO

SII

FAL

Ogeysiin:

1. Qaybta falidaha ku dhammaada shibbaneyaasha: (-c, -q, -x, -d, -h, -y) summadda diiddoleyda joogtada taagan, waxay noqotaa keli (-o, -do, -o, -do) iyo koox (-no, -daan, -aan).

2. Qaybta falidaha ku dhammaada shaqallada: (-e, -i, -a) summadaha diiddoleyda joogtada taagan, waxay nodaan koox (-yo, -so, -yo, -so, -sid) iyo koox (-no, -saan, -yaan).

3. Qaybta falidaha ku dhammaada shaqalka (-o) summaadaha diiddoleyda joogtada taagan, waxay noqdaan keli (-do, -to, -do, -to) iyo koox (-no, -taan, -daan).

4. Qaybta falidaha ku dhammaada fallar falideedka: (-so), summadaha diiddaleyda joogtada taagan waxay noqdaan keli (-to, -atid (ato) -to, -ato) iyo koox (-no, -taan, -aan).

5. Qaybta falidaha ku dhammaada shibbanaha: (-l) summadaha diiddoleyda joogtada taagan, waxay noqdaan keli (-o, -sho, -o -sho, iyo koox (-no, -shaan, -aan).

6. Qaybta falidaha ku dhammaada shibbaneyaasha: (-g, -s, -n, -r, -b, -f) summadaha joogtada taagan keli, waxay noqdaan (-aa, -taa, -aa, -taa) iyo kooxaynta (-no, -taan, -aan).

7. Qaybta falidaha qaab ma-qabeyaalka ah iyaguna, sida kuwa kale ayay noqdaan, keligood waxaa weeye (-do, -ddo, -do, -ddo) iyo koox (-no, -daan, -aan).

QAYBTA VI.

SIFAYNTA

Sifayn maxaa la yiraahdaa? Sifayn ama tusmo waxaa la yiraahdaa magac sifaysan oo midabaysan. Tusmadu waxay ka mid tahay waxyaalaha aan la taaban karin Af Soomaaliga, tusamadu waxay ka gadaal martaa magaca. Afafka kale, siiba afafka Yurubka, tusmadu waxay ka horreysaa magaca, sida «good man», af Soomaaligase, mar kasta tusmadu waxay ka danbaysaa magaca. Sida «nin wanaagsan». Haddaan iraahdo «ninku wuu foolxun yahay» amaba «ninku wuu gaaban yahay» taasi waxay ku tustaa tusmo ninka loo yeelayo oo ah foolxumo iyo gaabnaan. Astaamaha tusmadu waa gadaalraacayaalka.

Falidda «ah» iyo sifaynta gadaalraacaha (-san) oo tixo leh

Falidda «ah» iyo gadaalraacaha sifaynta (-an) oo tixo ku jira

Falidda «ah» iyo gadaalraacaha sifaynta «ah» oo tixo la jira

Falidda «ah» iyo gadaalraacaha sifaynta «leh» (-le) oo tixo la jira

Falidda «ah» iyo gadaalraacaha sifaynta «daran» oo tixo ku jira

Falidda «ah» iyo erayga sifaynta «badan» oo ku jira tixo

Falidda «ah» iyo erayga sifaynta «badan» oo ku jira tixo

Falidda «ah» iyo erayga sifaynta «yar» oo la jira tixo

Falidda «ah» iyo erayga sifaynta (-aad -aad-u) oo ku jira tixo

Falidda «ah» iyo erayga «aad-u» oo tixo ku jira

Falidda «ah» iyo gadaalraacaha «qab + ah = qaba» oo tixo ku jira

Ogeysiin:

Erayada sifaynta (badan, yar, daran) haddii lagu daro erayga yoolgaaraha ah (aad-u) sifayntu waxay noqotaa yoolgaarid. Waxaa ka mid ah «ninku aad uma caqli dheera», ama «ninku aad buu u caqli dheer yahay».

LABANLAABIDDA ERAYADA SIFAYNTA

Erayada sifaynta (daran - badan - yar), markii ay raacaan magacyada kooxda ah, way labanlaabmaan.

Erayada sifaynta oo kale iyana sidoo kale ayay noqdaan.

Erayada sifaynta (cad, madow, dheer, fog, dhow, cas, iyo kuwa kale) lagama maarmaan ma aha, inay raacaan gadaalraacayaasha sifaynta (-san, -an, -leh, -là) maxaa yeelay iyaga ayaa sifaysan.

Ogeysiis:

Ogow in erayga sifaynta (aad-u) uu isla wada jiro tixaha qaarkood, iyo in ereyga sifaynta (-aad-u) uunan isla wada jirin. Erayga (aad-u) markii uu tixaha ku jiro, wuu kala go'aa. Sida «waxaan ahay nin aadu caqli badan» iyo Anigu, aad baan u caqli badan ahay.

Waayahaan danbe waxaad mooddaa, in dadku uu ka tegayo labanlaabka erayda sifaynta oo si ka hawl yaraysanayo celceliska erayada sifaynta. Taas waxaa ka mid ah «ninku wuu yar yahay» keli iyo «nimanku way yaryar yihiin» ama intii la dhihi lahaa «nimanku way ladladan yihiin» in la oranayo «nimankii way ladan yihiin». Dadka maanta joogaa, wuxuu yiraahdaa «nimankii way ladan yihiin». Sidaas daraaddeed, dadkii wuxuu ka tegayaa labanlaabka erayada sifaynta.

Ogow, in erayada sifayntu, ay noqon karaan falido. Faliduhu, waxay ka abuurmi karaan sifaynta. Taas, waxaa ka mid ah haddaan iraahdo, «ninkii, wuu yaraan-ayaa». Waa joogto dareerto. «Ninku wuu yar-aa». Waa tagto labanlaabka erayada sifayntuna waxaa ka abuurma sidoo kale falido, waxaa ka mid ah, haddaan iraahdo, «Nimaanku way waaweyn-aan-ayaan». «Iyagu way yaryaraan-ayaan».

YAR

DHEER

YAR

DHEER

CAS

YAR

DHEER

CAS

ERAYADA WEYDDIINLEYDA

Erayada wediinleyda oo tixo kula jira laba falideed «jir iyo ah»

Erayada weydiinleydu waa shan qaybood:

I. Weydiinleyda magacuyaalka: max, yaa, kee, tee, kuwee, kuma, tuma, kuwama.

II. Weydiinleyda goobeed: xaggee, meeshee, dhinacee, barbarkee, geestee.

III. Weydiinleyda siyeed: see, sidee.

IV. Weydiinleyda ineed: intee, immisaa, meeqa.

V. Weydiinleyda gooreed: goortee, (goorma), markee (marma), waqtigee (waqti ma), saacaddee (saacad ma) sannaddee (sananma), toddobaadkee (toddobaad ma), gu'gee (gu'ma) dayrtee (dayr-ma) jiilaalkee (jiilaal-ma) xagaagee (xagaa-ma) bishee (bilma) maalintee (maalin-ma).

I. Weydiinleyda Magacuyaalka.

Weydiinleyda magacuyaallada (yaa, + aad, + uu, + ay iwm).

Weydiinleyda magacuyaallada, kee, tee kuwee:

Weydiinleyda magacuyaallada: kuma tuma kuwama (kuma, tuma, kuwama + aan.

II. Weydiinleyda goobeed: xaggee, meeshee, dhinacee, barbarkee, eestee, halkee, iwm).

III. Weydiinleyda siyeed: sidee (see).

IV. Weydiinleyda ineed: immisaa, intee, meeqa.

V. Weydiinleyda gooreed: goortee (goorma), markee (marma), waqtigee (waqtima), saacaddee (saacadma), jiilaalkee, sannadee (sanama), toddobaadkee (todoobaadma), gu'gee (gu'ma), dayrtee (dayrma), jiilaalkee (jiilaalma), xagaagee (xagaama), bishee (bilma), maalintee (maalinma), galabtee (galabma), subaxdee (subaxma).

Ogeysiin:

Ogow, in erayga weydiinleyda runta ahi, uu yahay (-ee). Erayga weydiinluhu (ee), wuxuu raacaa erayada, weydiinleyda (inta, sida, kuwa, kii, tii) markaasay waxay noqdaan sidaan oo kale (inta + ee = intee? kuwa + ee = kuwee? kii + ee + kee, tii + ee = tee iyo kuwo kale).

Ogow in falidda (ah), diiddadeeda keli tahay (-i, -id, -a) iyo koox inay tahay (-in, -idin, -a). Erayga diiddoleyda ahi, (ma) wuu ka hormaraa falidaha diiddoleyda ah.

KU CELISKA

1. Magacyadaan ka abuur lihiga labada magac oo laysu keenay oo tix ka samee?

2. Magacyadaan ka abuur lihiga saddex magac ka koobma?

3. Erayada lihiga ah oo magacuyaalka ah sheeg? Tiradoodu waa immisaa? ..........

A. Tixahaan waxaad gelisaa eray lihi ah oo ku habboon, kaddibna tifaftir:

B. Erayada lihiga ah oo magacuyaalka ah ee gadaal iyo horayba wax kala xiriira ma ii sheegi kartaa?

1. Ma ii sheegi kartaa magacuyaalka lihiga ah ee erayada horay keliya wax kala xiriira?

2. Tirada magacuyaalka lihigu waa immisa?

4. Tixahaan waxaad ku dartaa summadaha joogto taagan.

5. Summadaha joogto taagani, intay u kala baxdo sheeg?

Ma ii sheegi kartaa meeshii ay ku kala duwan yihiin?

6. U beddel weydiinleydaan diiddooley.

7. U beddel weydiinleydaan sugidley kaddibna diiddo weydiinley.

8. Halkaan waxaad ku dhigtaa astaamaha lagu yaqaanno diiddooleyda joogto taagan?

A. Ku dar gadaalraacayaalka sifaynta tixahaan, aadoo gelinaya meesha bannaan, kaddibna labanlaabaya magacyada sifaynta.

B. Dhammaystir tixahaan adigoo ku daraya gadaalraacaha sifaynta ama erayada sifaynta.

D. Geli meelahaan bannaan gadaalraacayaalka sifaynta la', yar, badan ama leh.

Dh. Erayada weydiinleyda intee, immisaa, halkee, xaggee, intee, geli tixahaan.

Tixahaan, waxaad u beddashaa, tixo weydiinley ah:

Tixahaan waxaad ka dhigtaa tixo diiddoley ah.

F. Meelahaan bannaan waxaad gelisaa weydiinleyda magacuyaallaada, kee, tee, kuwee, kuma tuma amaba kuwama, oo markaas kaddib dhammaystir.

G. U baddel weydiinley, kaddibna waxaad ka dhigtaa sugidley:

H. Meelahaan bannaan, waxaad gelisaa erayada weydiinleyda ineed (intee, meeqa iyo immisaa).

QAYBTA VII.

TAGTO

Tagto waa waxa la falay oo tegey mar hore, amaba mar dambe, waxay ku tustaa, wax dhammaaday oo la sameeyey, hal daqiiq oo tagtay, ama hal sano oo tagtay, waa wax tegay. Tagto waa falid dhammaatay.

Tagto oo tixo la jirta

Tagto oo misana tixo la wehelisa

ASTAAMAHA TAGTADA

TAGTO IYO QAYBAHEEDA

7. Qaybta falidaha Qaab-ma qabeyaalka (imow, oollow, aqood, ahow, dheh).

Ogeysiin:

Qaybta falidaha tagto iyo joogto taagan, yaynan isaga kaa darmin. Iyagu summadahoodu way isku dhow yihiin, illowse dhammaadka falidaha tagtada, waxaa u danbeeya astaamahan: Sida (-ay, -tay, -nay, -teen, -een). Haddaad aad u fiirsatid kala soocoodu dhib ma laha.

TAGTO IYO HAWLAHEEDA

SOCO

SII

FAL

Ogeysiin:

a) Astaanta tagto diiddoleyda ku dhammaata shibbaneyaasha oo dhan, waxay noqotaa (-in) sida ma liq-in, ma sheeg-in, ma hadl-in, ma teg-in.

b) Astaanta tagto diiddoleyda ku dhammaata shaqallada oo dhan, waxay noqotaa (-n, -an (nin)) sida ma socon(nin) ma dhegeysan(-nin) ma dayn(-nin) ma siin(-nin) ma haysan(-nin). Sidoo kale ayay noqotaa astaanta tagtada diiddo weydiinleyda. Sida (miyaanan teg-in, miyaadan hadl-in miyuunan sheeg-in miyaynan keen-in).

Fallarka diiddo weydiinleyda nagaadeyaalkana raacaa waa:

TAGTO DAREERTO

VI. Tagto dareerto waxay ku tustaa falid tagtay oo had iyo jeer dhici jirtay, amaba ahayd caado in falo. Haddaan iraahdo: «Waxaan qaadan jiray daawo» taasi waxay ku tustaa, inaan «waa tegay» aan mar walba qaadan jiray daawo. Tagto dareerto waa falid tagtay, een ku dhammaannin tegiddaas. Tagto dareerto waxay ka abuurantaa Falid + falid taageeraha (jir), summadaha tagtadaasina (-ay, -tay, -ay, -tay, -nay, -teen, -een). Sida «waan keeni jiray» «waad keeni jirtay...».

TAGTO DAREERTO OO KU JIRTA TIXO

TAGTO DAREERTO OO HADDANA KU JIRTA TIXO

TAGTO DAREERTO IYO HAWLAHEEDA

SOCO

SII

FAL

SOCO

SII

FAL

QAYBTA VIII.

JIMAYNTA

Jimayntu waa wax, wax lala jimaynayo, qof, qof la ag dhigayo oo laysla siamaayo. Jimayntu waxay ka dhalataa laba magac oo lays ag dhigayo, amaba laysla simayo. Afka Soomaaliga waxaa ku jira Jimayn sida afafka kale. Jimayntu waxay u qaybsantaa saddex jimood:

1. Heer jimaynta oo tixo la jirta.

2. Heer weheliyaha Jimaynta (ka wanaagsan yahay).

3. Jimaynta Yool-gaaridda (u, ugu, ugu, sii).

Ogow:

XIRIIRIYEYAALKA

Xiriir waxaa la yiraahdaa wixii wax lagu xiriirinayo amaba wax lagu kabayo. Af Soomaaligu wuxuu leeyahay erayo magacyada iyo tixaha isku xiriiriya. Xiriiriskaasi waa hoggaankii u dhexeeyey erayada amaba tixaha. Xiriiriyeyaalku waxay u qaybsamaan laba qaybood:

1. Xiriiriyeyaalka magacyada (iyo, mise, ama, (amaba) iwm).

Xiriiriyeyaalka magacyada oo ku jira tixo.

Xiriiriyaha magaca (-ba).

Xiriiriyaha magaca (mise).

Xiriiriyaha (ma ah+ee, ma ahee) oo magaca.

Xiriiriyaha magaca (ama, amase).

II. Xiriiriyeyaalka Tixaha.

Xiriiriyeyaalka tixaha (intii, goortii, markii, (kolkii), ama (amaba) haddii, meeshii, markaas, kaddib, sidaas daraaddeed, illowse, (laakiinse), oo ee, maxaa yeelay, hase yeeshee, inkastoo, sidaas awgeed, sidaas daraaddeed, iwm).

1. Xiriiriyaha tixaha (intii).

2. Xiriiriyaha tixaha (goortii, markii, kolkii).

3. Xiriiriyaha tixaha ama (amase)...... ama (amase).

4. Xiriiriyaha tixaha (haddii).

5. Xiriiriyaha (meeshii) meel.

6. Xiriiriyaha tixaha (markaas kaddib).

7. Xiriiriyaha tixaha (sidaas daraaddeed).

8. Xiriiriyaha tixaha, illowse laakiinse, hase yeeshee, hase ahaatee).

9. Xiriiriyaha tixaha, (oo, ee) (-na, ba).

10. Xiriiriyaha tixaha maxaa yeelay, waayo, maxaa wacay iwm.

Ogeysiin:

Xiriiriyayaalkaas waxaa weheliya kuwo kale. Kuwaasi waa: (ilaa, teer iyo inta, inkasta, si kasta, in ayaa, waa baa, xataa, yaa, iwm).

TIMAADDO DHOWEY (TIMAADDO DHOWIDLEY)

Timaaddo dhowey, waa falid dhow oo gadaal mar dhow ka imaanaysa, daqiiqad, saacad, maalin, bil ama laba bilood, amase sannad. Af Soomaaligu wuxuu leeyahay timaaddo dhowey sida afaf kale. Timaaddo dhowey waxay la mid tahay joogto dareerto. Joogto dareerto waa falid hadda hawsheeda faraha lagu hayo amaba mar dhow la qaban doono.

TIMAADDO DHOWEY OO LA JIRTA TIXO

CAB

Ogeysiis:

Timaaddo dhowey iyo joogto dareerto falidahoodu waqtiga kuma kala soocna, illowse waxay ku kala soocan yihiin astaamaha. Haddaan irahdo, «waan shaqaynayaa», waxay noqon kartaa shaqo hadda amaba hadhow aan qabanayno. «Samatar wuu imaanayaa hadda», «Samatar wuu imaanayaa berrito». waa la oran karaa! Labada eray, «hadda», hadhow», waxay kala saaraan waqtiga muddayntiisa. Labadaas eray qofku tusaale badan ayuu ka bixin karaa isagoo garanaya ujeeddada erayadaas. Mar dhow, hadhow, goor dhow, kol dhow, saaddanbe, toddoobaadkaan, bishaan, gùgaan, dayrtaan, sanada dhow.

Erayadaas oo dhammi waxay ku tusayaan timaaddo dhowey.

TIMAADDO FOGEY (Timaaddo Fogidley)

Timaaddo fogey ama timaaddo fogidley, waa timaaddo gadaal ka imanaysa, illowse, lama yaqaanno goortay bilaabanayso. Waa timaaddo mar danbe bilowgeeda, asaan xad lahayn lagu yaqaanno bilowgeeda. Timaaddo dhowey iyo timaaddo fogey, xad u kala go'an lama arko. Qofku wuu dhihi karaa: «Anigu waan tegi doonaa berri», amaba «Anigu waan tegayaa berri. «Labadaas tee fog, teese dhow? Jawaabtu hadba waxay ku xiran tahay qofka hadlaya siduu dhowaan iyo fogaan ka dhigto, amaba ulajeeddo, berriyu qofna way la dhowaan kartaa, qofna way la fogaan kartaa.

Timaaddo fogey (timaaddo fogidley) oo tixa ku jirta

TAG

GEE

KEEN

SII

QABO

Ogeysiis:

Haddii aad damacdid inaad abuurto timaaddo fogey, falidda salka ah, (sii, keen, qabo, tag, gee) waxaad ku daraysaa summadda dhammaadka timaaddo fogey; sidaan oo kale (tegi+doonaa, -+doonnaa, +doonnaa, +doontaan, +doonaan = tegi doonaa, -doontaa, -doonaan). Haddii uu ku dhammaado shibbanaha, falidda iyo summadda dhammaadka, waxaa kala dhexgala shaqallada (i) oo xiriir fooneetig ah, sida (keen-i- doonaa-keen-i-doontaan). Hddiise eraygu ku dhammaado shaqallada (-i, -sii, -a, daa, -e, samee) falidda iyo summadda dhammaadka, waxaa kala dhexgala shibbanaha (-n) oo xiriirka dhawaaqa ah, sida samay-n-doonaa, day-n-doontaa soco-n-doonaa, sii-n doonnaa, jebi-n-doontaan).

Timaaddo fogey (Timaaddo fogidley)

TIXDA

TIMAADDO FOGEY IYO HAWLAHEEDA

SOCO

SII

SOCO

SII

Ogeysiin:

a) Astaanta dhammaadka timaaddo fogey diiddoleyda, waxay noqotaa keli (-doono, -doontid, -doonto, -doono), iyo koox (-doonno, -doontaan (doontiin), -doonaan) sida ma tegi-doo- -doontid, doonno, -doontaan.

b) Astaanta dhammaadka timaaddo fogey diiddoleyda, waxay noqotaa (-doonin), (miy-aan-an, socon-doonin, may-aad-an socon-doonin, -miy-uu-nan socon-doonin, -miy-ay-nan socon-doonin, miy-ayn-nan socon-doonin). Astaantani waa mid joogto ah oo aan beddelmin.

QAYBTA IX.

FALE

Fale waxaa la yiraahdaa, wixii wax falay. Sida aan ognahay wax kastoo dhacaa, wax bay ka dheceen. Wax la falana wax baa fala. Haddaan iraahdo «qalinkii ayaa jabay». Taasi waxay ku tusaysaa in wixii jabay uu yahay qalin. Jabiddu ma jirteen haddaan qalinku jirin. Sidoo kale haddaan iraahdo, «Daruur baa curatay». Taasi waxay ku tusaysaa wixii curtay, inay yihiin daruur, maxaa yeelay haddaan daruurtu jirin curashadu ma jirteen. Sidaas daraaddeed, daruurtii iyo qalinkii waxay noqdeen (fale). Curashada waxaa falay daruurta; jabidduna waxay ka timid qalinka. Marka sidaas daraaddeed, daruurtii iyo qalinkii, waxay noqdeen fale.

FALAHA OO KU JIRA TIXO

Tixahaan haddaad aad u dhuuxdid, waxaad ku arkaysaa in faluhu yahay, anigu, waan, adigu, waad, geelle, wuu, Magool; way, baabuurkii, wuu, Fay, way, shinbirti, way, geelii, wuu, inammadii, way, askerigii, wuu iyo saaxiibkay Yuusuf wuu.

MANAGAADEYAALKA IYO NAGAADEYAALKA

Managaadeyaalku iyo nagaadeyaalku waxay yihiin fale tixahaan. Sidoo kale magacyada wax u go,an (Fay, Geelle, Magool) dhammaantood, waxa weeye fale. Af Soomaaliga waxuu kaga duwan yahay afafka kale, waxa weeye, in magaca wax-u-go'an, -sida Mgaool- iyo nagaadeyaalku ay is-wada raacaan. Waxaa ka mid ah, haddaan iraado: «Magool way timid». Tixdaan «Magool» iyo «way» labaduba, waa fale. Nagaadeyaalku waxay ka joogi karaan magac kasta ama ha ahaadee, mid wax u go'an, amase, ha ahaadee midaan wax u go'nayn.

LA - FALE

La fale waxaa la yiraahdaa wixii wax lagu falay. Haddaan iraahdo «Baabuur ayaan soo waday» waxay ku tusaysaa wixii aan soo waday inuu yahay baabuur, kii wadayna inuu yahay aniga. Ama haddaan iraahdo, «waxaan dilay libaax» wixii wax dilay waa aniga, wixii la dilayna waa libaax. Haddaanan wax falin, libaaxa lama dileen, haddaan libaax jirinna; wax dilidu ma jirteen, haddaanan jirinna falidu ma jirteen. Anigu iyo libaaxa waxaa noo dhexeeya (falid). Marka sidaas daraaddeed, anigu waxaan ahay fale, libaaxuna wuxuu yahay la-fale.

LA-FALE OO TIXO KU JIRA

Erayada mas, hilib, jiir, dersiga, hooyaday, muus, dugsiga, dukaan, geed, waxay ku tusaan in ay yihiin la-fale. Iyaga ayaa faliddii la faluhu ku dhacaday.

Ogeysiis:

La-falaha iyo falaha, waxaa u dhexeeya falid. Taasina waxay ka timaaddaa falidaha qaarkood. Falidahaas, waxaa lagu magacaabaa falidaha-gudbinta. Falidaha gudbinta, waxa weeye: cun, dil, baro, arag, samee, aad, gad, iibi, dhig, cab, sii, iyo ku-wa kale.

FALAHA QOFMAQABAHA (LA, LOO)

Falaha qof ma qabaha ahi, waa falihii wax falay oo aan la aqoon, amaba noqon kara falihii qof kasta. Falaha qofmaqabuhu (La, Loo) fale kasta ayuu ka joogaa oo aan la aqoon. Sidaas daraaddeed, waxaa lagu magacaabay qofmaqabaha. Qof-ma-qabaha (la, iyo loo) waxay ka joogi karaan keli iyo kooxba.

«Raggii loo yeer». Tixdaan waxaan ku aragnaa, in raggii loo yeeray. Qofkiise u yeeray, ma naqaan. Wixii u yeeray waa noqon karaan koox iyo keli. Raggii rag, waa u yeeri karaan, qofna waa u yeeri karaa, sidaas daraaddeed qof-ma-qabuhu wuxuu ka joogi karaa keli ama koox.

FALAHA QOFMAQABAHA OO TIXO KU JIRA

QAAB ERAYEEDKA AF SOOMAALIGA

Af Soomaaligu sida afafka qaarkood ma leh qaab erayeed. Taas waa mid uu kaga duwan yahay afafka qaarkood. Sidaas daraaddeed, tixaha Af Soomaaliga saddex siyaalood ayaa loo dhisi karaa.

I. Waxaa suurtowda in tixaha falidda lagu horumariyo, lafalahana lagu xijiyo, faldduna u danbayso sida tixahaan.

DHISMADA TIXAHA

II. Waxaa suurtowda oo kale tixaha Af Soomaaliga, in la-falaha la horumariyo, nagaadeyaalkana lagu xijiyo, falidduna ku xigsato, magacuna ku xigo.

DHISMAHA TIXAHA

DHISMAHA TIXAHA

III. Waxaa kaloo haddana suurtowda in la-falahana la hormariyo, magacyadana lagu xijiyo, nagaadeyaalkuna ku xigsadaan, falidduna u danbayso.

LA-FALAHA QOF QABAYAALKA

Magacuyaallada managaadeyaalka ahi (aniga, adiga, isaga, iyada, idinka, iyaga) waxay fariistaan jagada lafalaha, inkastoo marmarka qaarkood laga digtoonaan karo iyaga. Hase yeeshee qofku markuu ku isticmaalo nagaadeyaal (waan, waad, wuu, way) iyo managaadeyaalka, tixda way adkeeyaan, sida «Anigu waan tegayaa maanta». Tixdaan waxaan ku isticmaalay managaadaha (anigu) iyo nagaadaha (waan) oo isla jira. Isla jiriddoodu waxay ku tustaa adkaynta tixda. Managaadeyaalku, waxay fariistaaan jagada falaha, sida (Anigu waan tegayaa», iyo jagada la-falaha; sida (Caasha waxay igu tiri aniga iska tag!) Tixdaan waxaad ku aragtaa, in erayga «aniga», uu fadhiyo jagada la-falaha. La-falaha qof qabeyaalka managaadeyaalku waxay qaataan xaaladda jaangooyada (-ii, -a) sida, «Isagu, wuxuu i yiri aniga iska tag»! ama «Isagu wuu i yiri anigii iska tag»! Sidaas daraaddeed managaadeyaalku aniga, adiga, isaga, iyada, idinka, innaga, iyaga); waxay noqdaan lafalaha qof qabeyaalka.

La-falaha qof qabeyaalku waxay u qaybsamaan saddex qaybood:

I. Qalbta lafalaha qof qabeyaalka managaadeyaalka (aniga, adiga, isaga, iyada, innaga, idinka, iyaga).

II. Qaybta lafalaha qof qabeyaalka:

III. Qaybta lafalaha qof qabeyaalka (i, ku, isaga, iyada, na, idin).

I. Lafalaha qof qabeyaalka managaadeyaalka (aniga, adiga, isaga, iyada, innaga, idinka, iyaga) oo tixo ku jira:

Ogeysiin:

Ogow, in lafalaha qof qabeyaalka managaadeyaalka laga deeqtoonaan karo oo tixahaas kor ku yaalla iyaga laga bixin karo. Markii iyaga laga bixiyo tixaha, macnahoodu doorsoomi maayo. Haddiise aan laga bixin iyaga tixaha, waxay ku tusayaan adkaynta tixaha.

III. Lafalaha qof qabeyaalka (i, ku, isaga, iyada, na, idin, iyaga) oo tixo ku jira:

(I) LAFALAHA QOFQABEYAALKA

(II) LAFALAHA QOFQABEYAALKA

Ogeysiin:

La-falaha qof qabeyaalka qaybta labaad, falidaha ay raacaan waxaa weeye: keen, jebi, gad, iibi, dir, dhis, kari, shiil, amaahi, jeex, gorgori, naadi, dab, heensee, sheeg, kexee, kaydi, dhaq, fur, xir, aqool, loog, samee, iyo kuwa kale oo badan.

Lafalaha qof qabeyaalka qaybta saddexaad, falidaha ay raacaan waxa weeye: dheh, sii, gee, tus, jeclow, necbow, maqal, dhegayso, ximi, basaas, sheeg, fal, sixir, waal, dhib, lur, kexee, fuul, fariisi, dil, qaxar, wanaaji, bar, cayri, xishood, caraysii, farxi, calwi, nab, qayli, geesinimo-geli, ka nixi, ka baq, daa, ammaan-geli, ceebee, abaaldar, sir, wareeri, iyo kuwa kale oo badan.

Ogow in falidaha qaybta labaad oo qof qabeyaalka qaarkood iyo kuwa qaybta saddexaad qaarkood, inay geli karaan qayb walba. Falidaha qayb walba galaa, way badan yihiin. Falidahaasi waxa weeye: sheeg, amaahi, gee, samee, kexee, weyddii, fur, jebi, iibi, gad iyo kuwa kale oo badan.

Haddaan iraahdo: «Guriga i tus», iyo haddaan iraahdo; «Guriga wiilka ii tus». Labadaas tixood, macnaha way kala duwan yihiin, in kastoo tixuhu isu eg yihiin. Labadaas tixood, waxay ku kala duwan yihiin, waxa weeye, qof qabaha lafalaha (ii, iyo i,). Guriga wiilka ii tus, waxa weeye, asxaan ii samee, oo anigu ma tagi karee, adigu wiilka guriga ii tus. Qaybta labaad oo qofqabeyaalku waxay ku tusaan hawl qof-qof u qabanayo, amaba qof-qof asxaan u falaya. Waxaa kaloo haddana ka mid ah tixda «I gee guriga» iyo «Ii gee wiilka guriga» iyo «I amaahi lacag» iyo «Ii amaaho lacag» iyo «I sii shaah, iyo «Ii sii wiilka shaah».

QAYBTA X.

JAGO HORJOOGAYAASHA AF SOOMAALIGA

Jago horjoogayaasha Af Soomaaligu waxay ka horreeyaan falidaha, magacyadana, way ka danbeeyaan, amaba, way la xiriiraan. Sidaas daraaddeed, ayaa waxaa lagu magacaabay Jago horjoogayaalka. Jago horjoogayaalku markii ay keligood yihiin wax macna ah oo ay leeyihiin lama arko, markii ay tixda ku jiraanse, macno ayay leeyihiin, amaba ku tusaan. Haddaan iraahdo:

«Kaahiye wuxuu ku jiraa dugsiga». Erayga jago horjoogaha ahi (ku), wuxuu na tusayaa jagada Kaahiye joogo. Hawsha jago horjoogayaalku, waxa weeye, inay muujiyaan jagada wax keliya, tixdana, ay dhammaystiraan. Jago horjoogayaalku waxay u qaybsamaan saddex qaybood:

I. Kuwo magaca ka danbeeya amaba ka horreya.

II. Kuwo falidda ka horreeya amaba ka mid noqday xubinta falidda.

III. Kuwo falidda ku darsamay ee ka mid noqday falidaha.

I. Kuwo magaca ka danbeeya (guriga agtiisa, guriga gadaashiisa, guriga dhinaciisa, guriga korkiisa, guriga wareeggiisa, guriga kaadkiisa, guriga barbarkiisa, guriga geestiisa, guriga gasadiisa, iyo kuwa kale oo badan). Jago horjoogayaalka, waxaa gadaal ka raaca magacuyaallada lihiga (-ay, -aa -iisa, -eeda, -eenna, -ooda, -iinna).

JAGO HORJOOGAYAALKA MAGACA KA DANBEEYA

II. Jago horjoogayaalka falidda ka horreeya, amaba ka mid noqday xubnaha falidda oo ku jira tixo.

III. Jago horjoogayaalka falidda ka horreeya oo tixo ku jira (ka, ku soo, sii, la, u, ag).

Ogeysiin:

Jago horjoogayaalka falidda ka horreeya, waa laysku dari kaaraa. Markii laysku daro iyaga, si gooni ah ayaa loo dhigaa amaba loo akhriyaa. Taas, waxaa ka mid ah (ka+soo=kasoo, la+soo=lasoo, ku+sii=kusii, u+sii=usii, ka+ga=kaga, la+gu=lagu, u+ga=uga, u+gu=ugu, ku+soo=kusoo iyo kuwo kale).

JOGO HORJOOGAYAALKA FALIDDA KA HORREEYA OO LAYSKU DARAY

QOFMAQABAHA QUDHAALAHA «IS»

Qof ma qabaha qudhaalaha (is), waa fale iyo lafalaha qof ma qabe ah, oo ka jooga qof aan la aqoon. Qof ma qabaha qudhaallaha (is), wuxuu ka joogaa muuqaasha qofka saddexaad keli iyo kooxda. Muuqaasha qofka saddexaad, waxay oggoshahay falidda uu ka horreeyo qof maqabaha qudhaaluhu. Sida, «iska tag adigu!) iyo (iska warrama idinku?)

Falaha qof ma qabaha qudhaalaha (is) oo tixo ku jira.

Lafalaha qof ma qabaha qudhaalaha (is) oo tixo ku jira

KU DHUFASAHDA ERAYGA

Af Soomaaliga sida Afafka qaarkood ku dhufashadu waa lagama maarmaan. Ku dhufasha la'aanteed, erayadu way isu ekaan lahaayeen. Markii laba eray isaga ekaadaan qoridda, waxaa lagu kala saaraa ku dhufashada (—). Ku dhufashadu magaca iyo falidda labadaba way gashaa, macnahana, way kala saartaa. Ku dhufadu (—) waa kala sooc dhawaaqeed, oo lagu muujiyo macnaha magaca. Ku dhufashadu waxay ku saabsan tahay erayga siimaantikadiisa Af Soomaaliga. Iyadu waxay kala bixisaa macnaha dheddignimada iyo labnimada erayga Af Soomaaliga.

Ku dhufashada oo erayo ku jirta

Ogeysiin:

Ogow in afku uu isagu is dhiso maxaa yeelay, haddii ku dhufashada laga tego, haddana waxa jira si kale oo lagu kala saari karo erayada. Taasi, waxaa weeye: in lagu kala saari karo astaanta magaca (dheddigga amaba labka). Waxaa ka mid ah (inanka, inanta, geedka, geedda, wiyilka, wiyisha, waxarka, waxarta, baqalka, baqasha, timirka, timirta, nirigga, nirigta).

QOFMAQABAHA (LA, LOO) iyo HAWLAHOODA

Qofmaqabeyaalka (la, loo) waxay fariistaan jagada falaha, waxayna ka joogaan fale aan la aqoon. Qofma-qabeyaalka(la, loo) waxay ka joogi karaan keli amaba kadin. Iyagu qof kasta way ka joogi karaan, sidaas daraaddeed, waxaa lagu magacaabay qofmaqabeyaal. Erayga (wada) kadin muujiyaha, wuxuu raacaa qofmaqabaha (loo) sida badan, in kastoo qofmaqabaha (la), uu isna raaco erayga kadinlaha ah (wada).

Qof ma qabyaalka (la, loo) waxay oggol yihiin falidaha la xiriira. Falidaha gudbinta (sheeg, aqool, loog, keen, gee, samee) waxay raacaan qofmaqabaha (loo). Qofmaqabayaalka (la, loo) waxay raacaan falaha iyo lagu falaha qofmaqabaha qudhaalaha (is) iyo jogo horjoogayaalka (ka, ku, u, sii, soo).

QOFMAQABAHA (la) oo tixo ku jira

QOFMAQABAHA (loo)

Ogeysiin:

Qofmaqabaha (la), wuxuu ku tusaa qof kasta oo innaga naga mid ah. Qofmaqabaha (loo), wuxuu ku tusaa kadinnimo, amaba halnimo dad ah. Qof-maqabaha (loo), wuxuu ka abuurmay laba eray (la+u=loo).

QOFMAQABAHA (la, loo) QOFMAQABAHA QUDHAALAHA (is) IYO JAGO HORJOOGAYAALKA IYO KADINLAHA (wada)

Af Soomaaliga qofmaqabaha (la, loo) iyo qof maqabaha qudhaalaha (is) iyo jago-horjoogayaalka (ka, ku, la, sii, soo) way isku raaci karaan jiridda.

KU CELISKA

II. Falidahaan ku dar summadihii timaaddo dhowidleyda.

III. Tixahaan waxaad u beddeshaa tixo diiddoley ah.

IV. Erayadaan ku dar erayga weydiinlaha ah (ma).

V. Ka jawaab weydiimahaan.

KU DAR TIXAHAAN FALE

VI. Ku dar Tixahaan Falid iyo la-Fale.

Toddoba tixood oo fale iyo lafale ku jiraan soo qor. Arday walba ha ku soo qoro guriga, hadal ay ku jiraan qofmaqabeyaalka (la, lo) iyo shan tixood oo uu ku jiro falaha iyo lafalaha qudhaalaha (is).

VII. Tixahaan ku dar Jago Horjoogayaalka ku habboon.

VIII. Ka jawaab Tixahaan.

Ka jawaab Hadalladaan

IX. Magacuyaalka Lafalaha saddexaad oo koox ah, tixuu ku jiro keen?

X. Ku dar Taxahaan Astaanta-dhammaadka Tagto Dareerto.

XI. Ku dar Tixahaan Gadaalraacyada sifaynta iyo Erayada Sifaynta:

XII. Ku dar Falidahaan Astaan ku dhammaadka Timaaddo fogey.

QAYBTA XI.

SHARIDLEY IYO XIRIIRIYAYAALKEEDA

Shardiley waa falid shardi leh oo ka abuuranta laba tixood oo laysu geeyey. Tixda hore waxay ku xiran tahay tan danbe, waxaana isku xira labada tixood erayada shardiga (haddii, kolkii). Haddii aad timaaddo, anna waan imanayaa». «Haddii lowgu ku wiiqo anna waan wakiyaa» (wiilwaal). Tixda hore, imaatinkaygu wuxuu ku xiran yahay imaatinkaaga. Tan danbana, low-wiiqmadaadu waxay ii soo jiidaysaa wakintayda. Wakintaydu waxay ku xiran tahay low-wiiqmadaada. Tixda hore, waa tixmadaxeed, tan danbana, waa tixshardiyeed, erayga shardiguna, waa «haddii».

XIRIIRIYEYAALKA SHARDILEYDA

Xiriiriyeyaalka shardileydu waa saddex.

1. Xiriiriyaha gooreynta oo shardileyda oo tixo ku jira.

2. Xiriiriyaha tixood (e) oo ku jira tixo.

3. Xiriiriyeyaalka Shardiga tixaha oo tixo ku jira.

Ogeysiin:

Ogow, in laba xiriiriye laysku dari karo. Sida (ayaa+waxaa)......

Gooraynta Shardileyda

Shardileydu waxay u qaybsantaa saddex goorood.

1. Timaaddo Shardiley oo ku jirta tixo.

2. Joogto shardiley oo tixo ku jira.

3. Tagto shardiley oo tixo ku jirta.

Ogeysiin:

1. Summad ku dhammaadka shardileydu, waxa weeye: (-o, -tid, -o, -to, -taan, -aan). Summad ku dhammadka joogto shardileyda iyo timaaddo shardileyda, waa summad ku dhammaadka halkaan kore, aan ka soo sheegay. Illowse, summad ku dhammaadka tagto shardileydu, waxa weeye (-lahaa, -lahayd, -lahaa, -lahayd, -lahayn, lahaydeen, -lahaayeen).

2. Xiriiriye tixoodka shardileyda (-e) oo la xiriira tixmadaxeedda, wuxuu ka abuurmaa falidda+e. Waxaa ka mid ah (aan tago+e=tagee idaa).

3. Erayada shardileyda (haddii, markii, kolkii, goorti, waaggii), waxay jiriddoodu u tahay tixaha lagama maarmaan. Erayadaasi, haddii aynan jiri lahayn, shardiley ma jirteen.

4. Xiriiriye tixoodka shardileyda (-e) wuxuu raacaa falidda tixmadaxeedka ku jirta (ha tago+e=ha tagee). Xiraariye tixoodka -ee), waxaa la weheliya nagaadeyaalka magaacuyaalka (-aa, -aad, -uu, -ay, -aan, -aad, -ay). Nagaadeyaalkaasi, way qaawan yihiin, oo wax horay kala xiriira ma jiraan. Nagaadiyeyaalkaas, waxaa ka soo horjeeda lafalaha qofqabeyaalka magacuyaalka (i, ii, ku, kuu, u, isaga, iyada, iyaga, idin, na, idiin, noo).

Diiddo shardiley.

1. Joogto diiddo shardiley.

2. Timaaddo diiddo shardiley.